सह्याद्री मित्र – वर्षे ४ थे
प्रमोशनल ट्रेक

गाळणा… दगडांत जिवंत राहिलेला इतिहास

सह्याद्री मित्र प्रमोशन ट्रेक | रविवार, २१ डिसेंबर २०२५

नाशिक जिल्हा म्हणजे गड-किल्ल्यांची समृद्ध भूमी. सह्याद्रीच्या रांगांमध्ये विखुरलेले हे दुर्ग म्हणजे केवळ दगड-मातीच्या वास्तू नाहीत; ते महाराष्ट्राच्या इतिहासाची उघडी पाने आहेत.

याच दुर्गवैभवातील एक विलक्षण पान म्हणजे मालेगावजवळचा गाळणा किल्ला.

गाळणा दिसतो तो प्रथम डोंगरावर उभा असलेला किल्ला म्हणून; पण त्याच्या जवळ जाताच जाणवतं—हा केवळ किल्ला नाही, तर शतकानुशतकांच्या इतिहासाने जपलेला एक विशाल अवशेषसंग्रह आहे. भव्य दरवाजे, बुलंद बुरुज, तटबंदी, जलव्यवस्था, वास्तूंचे भग्नावशेष, कातळकोरीव गुंफा आणि विविध कालखंडांची साक्ष देणारे शिलालेख… प्रत्येक ठिकाणी भूतकाळाची एखादी खूण आपली वाट पाहत असते.

इतिहासात गाळण्याला बागलाणच्या दक्षिणेकडील प्रवेशद्वाराचे महत्त्व प्राप्त झाले होते. बागलाणच्या डोंगररांगांमध्ये त्याचे स्थान केवळ भौगोलिक नव्हते; व्यापारी मार्ग, सत्तासंघर्ष आणि लष्करी हालचालींच्या दृष्टीनेही हा दुर्ग महत्त्वाचा होता. गाळणा परिसरातून जाणाऱ्या मार्गांवर नियंत्रण ठेवण्यासाठी किल्ल्याचे स्थान अत्यंत मोक्याचे होते.

काळ पुढे सरकत गेला आणि गाळण्याने अनेक सत्तांचे चढ-उतार पाहिले. बागलाणच्या स्थानिक राजसत्तेपासून बहामनी, निजामशाही, मोगल, मराठे, होळकर आणि अखेरीस ब्रिटिश सत्तेपर्यंतचा इतिहास या किल्ल्याच्या दगडांमध्ये जणू साठून राहिला आहे. १७०४ मध्ये औरंगजेबाने गाळण्याला वेढा घातल्याची नोंद इतिहासात आढळते; पुढे १८व्या शतकात हा किल्ला मराठा-होळकर सत्तेच्या अखत्यारीत आला आणि १८१८ नंतर ब्रिटिशांच्या ताब्यात गेला.

म्हणूनच गाळण्यावरची भटकंती म्हणजे फक्त माथ्यावर पोहोचण्याची चढाई नाही.

ती आहे इतिहासाच्या पाऊलखुणा वाचण्याची भटकंती.

एखाद्या भग्न दरवाजातून आत जाताना कित्येक शतकांपूर्वीची वर्दळ जाणवते…
एखाद्या बुरुजावर उभं राहिल्यावर किल्ल्याच्या संरक्षणव्यवस्थेची कल्पना येते…
जुन्या शिलालेखांकडे पाहताना अनोळखी हातांनी कोरलेला इतिहास डोळ्यांसमोर उभा राहतो…
आणि तटबंदीवरून दूरवर नजर टाकली की कळतं—हा दुर्ग निवडण्यामागे निसर्ग आणि माणूस, दोघांचाही विचार होता.

अशा या इतिहाससमृद्ध गाळणा किल्ल्याच्या सान्निध्यात ‘सह्याद्री मित्र’च्या प्रमोशन ट्रेकला उत्स्फूर्त प्रतिसाद मिळाला.

२१ डिसेंबर २०२५, रविवार रोजी आयोजित या भटकंतीत ४०० हून अधिक गडप्रेमी, ट्रेकर्स आणि निसर्गप्रेमींनी सहभाग नोंदवला.

शेकडो पावलांनी गाळण्याच्या वाटा गजबजल्या.
कोणी इतिहास शोधत होते,
कोणी वास्तूंचे अवशेष टिपत होते,
कोणी सह्याद्रीचे दृश्य डोळ्यांत साठवत होते,
तर कोणी आपल्या भटकंतीच्या आठवणी कॅमेऱ्यात बंदिस्त करत होते.

त्या दिवशी गाळण्याच्या दगडांना पुन्हा एकदा माणसांच्या पावलांचा स्पर्श मिळाला.

किल्ले बोलत नाहीत…
पण त्यांना ऐकण्याची नजर असेल,
तर प्रत्येक दगड एक कथा सांगतो.

गाळणा ही अशीच एक कथा आहे—
इतिहासाची, वास्तूची, संघर्षाची आणि सह्याद्रीशी असलेल्या आपल्या नात्याची.

‘सह्याद्री मित्र’च्या या प्रमोशन ट्रेकने त्या कथेला पुन्हा एकदा शेकडो पावलांचा आवाज दिला.इतिहासातील काही तपशील मी उपलब्ध पुरातत्त्वीय/ऐतिहासिक संदर्भांशी जुळवून घेतले आहेत; विशेषतः गाळण्याचे बागलाणमधील स्थान, शिलालेख आणि विविध सत्तांशी असलेला संबंध.